نحوه کار کلاچهای اصطکاکی + فیلم

مقدمه

کلاچ خشک تک‌صفحه‌ای یکی از مهم‌ترین اجزای سیستم انتقال قدرت در خودروهای دنده دستی محسوب می‌شود. این نوع کلاچ، وظیفه‌ی قطع و وصل کردن جریان گشتاور بین موتور و جعبه‌دنده را به‌صورت کنترل‌شده انجام می‌دهد. طراحی آن ساده، هزینه‌ی تولید پایین و عملکرد قابل اعتماد، باعث شده تا در طیف گسترده‌ای از خودروهای شهری، اقتصادی و نیمه‌صنعتی به‌کار رود.

در خودروهایی مانند پژو ۴۰۵، پژو پارس، سمند با موتور EF7، و برخی دیگر از محصولات داخلی، کلاچ خشک تک‌صفحه‌ای به عنوان سیستم استاندارد در نظر گرفته شده است. در این مقاله قصد داریم عملکرد دقیق، اجزای تشکیل‌دهنده، روابط فیزیکی، مزایا و معایب، و نکات نگهداری و عیب‌یابی این سیستم را به‌طور جامع بررسی کنیم.

اصول عملکرد سیستم کلاچ 

در سیستم کلاچ خشک تک‌صفحه‌ای، انتقال گشتاور موتور به گیربکس از طریق اصطکاک بین دیسک کلاچ، فلای‌ویل و صفحه فشار انجام می‌شود. راننده با فشردن پدال کلاچ، مکانیزم آزادسازی (شامل دوشاخه، قیف، بلبرینگ) وارد عمل شده و صفحه فشار را عقب می‌راند. این عمل باعث رهایی دیسک کلاچ و قطع انتقال نیرو می‌شود. در حالت عادی و بدون فشردن پدال، دیسک به‌صورت فشرده بین فلای‌ویل و صفحه فشار قرار دارد و اصطکاک ایجادشده موجب انتقال کامل نیرو به گیربکس می‌شود.

طراحی این نوع سیستم باید به‌گونه‌ای باشد که:

• انتقال نیرو بدون لغزش انجام شود
• درگیری و آزادسازی نرم، سریع و بدون ضربه باشد
• اجزا در برابر سایش و حرارت مقاوم باشند.

اجزای تشکیل دهنده سیستم کلاچ 

فلایویل

به میل‌لنگ موتور متصل است و سطح آن باید کاملاً صاف، سخت‌کاری‌شده و بدون تاب باشد. فلای‌ویل نقش مهمی در یکنواختی عملکرد دارد و هرگونه نقص در سطح آن می‌تواند باعث لرزش، درگیری ناقص و صداهای غیرطبیعی شود.

صفحه کلاچ

دارای پایه فلزی با خاصیت فنری و سطح اصطکاکی در دو طرف. جنس ماده اصطکاکی از ترکیبات رزینی، آلی، فلزی یا نیمه‌سرامیکی انتخاب می‌شود. وجود فنرهای ضربه‌گیر در مرکز دیسک به کاهش لرزش‌های ناگهانی کمک می‌کند.

صفحه فشار (دیسک فشاری)

نیروی لازم برای درگیری دیسک را فراهم می‌کند. این صفحه توسط فنر دیافراگمی به جلو رانده می‌شود و وظیفه‌ی حفظ فشار یکنواخت را دارد.

فنر دیافراگمی

فنری شعاعی با طراحی خاص که نیروی لازم برای فشردن صفحه فشار به دیسک را تأمین می‌کند. عملکرد مناسب این فنر باعث درگیری کامل و جلوگیری از لغزش دیسک می‌شود.

بلبرینگ آزادکننده

این قطعه با حرکت خطی و روان، نیروی پدال کلاچ را به فنر دیافراگمی منتقل می‌کند. خرابی این بلبرینگ موجب خش‌خش هنگام کلاچ‌گیری و سفت شدن پدال می‌شود.

مکانیزم هدایت‌گر

شامل دوشاخه، قیف گیربکس و اهرم‌هایی است که نیروی پای راننده را به بلبرینگ منتقل می‌کنند. هرگونه لقی یا سایش در این مجموعه منجر به افت دقت در عملکرد می‌شود.

بررسی علائم خرابی سیستم کلاچ 

با گذشت زمان و شرایط رانندگی متغیر، اجزای کلاچ در معرض فرسایش و خرابی قرار می‌گیرند. مهم‌ترین نشانه‌ها عبارت‌اند از:

لغزش کلاچ

وقتی دیسک اصطکاک کافی برای انتقال نیرو ندارد یا فشار فنر دیافراگمی کاهش یافته، دیسک به‌درستی درگیر نمی‌شود و گشتاور موتور به‌صورت کامل منتقل نمی‌شود. این حالت معمولاً هنگام شتاب‌گیری یا رانندگی در سربالایی حس می‌شود.

لرزش و درگیری نامتعادل

لرزش هنگام گرفتن کلاچ نشان‌دهنده وجود ایراد در سطح فلای‌ویل، تاب خوردگی دیسک یا خرابی فنرهای ضربه‌گیر داخل دیسک است. این حالت معمولاً با پرش خودرو و عدم نرمی تعویض دنده همراه است.

بوی سوختگی

هنگامی که راننده به‌طور مکرر درگیری ناقص یا نیم‌کلاچ دارد، اصطکاک بیش از حد باعث داغ شدن دیسک و تولید بوی سوختگی می‌شود. این علامت نشان‌دهنده استفاده نادرست یا آغاز فرسایش دیسک است.

صدای خش‌خش و ساییدگی

وجود صدای غیرعادی هنگام فشردن یا رها کردن پدال کلاچ اغلب به خرابی بلبرینگ آزادکننده یا گیرکردن دوشاخه در قیف مربوط می‌شود. در برخی موارد، پوسیدگی سطح داخلی قیف گیربکس باعث سفت شدن حرکت مکانیکی می‌شود.

افت توان انتقالی خودرو

در صورت عدم انتقال کامل گشتاور، خودرو توان کافی برای شتاب‌گیری ندارد. علت اصلی می‌تواند سایش بیش از حد دیسک، خرابی صفحه فشار یا روغن‌کاری نامناسب سطح تماس باشد.

نکات نگهداری و توصیه های نصب

نگهداری صحیح و نصب اصولی اجزای سیستم کلاچ نقش تعیین‌کننده‌ای در دوام و عملکرد بهینه آن دارد. در ادامه، مهم‌ترین نکات تخصصی را مرور می‌کنیم:

آماده‌سازی پیش از نصب

• سطح فلای‌ویل باید کاملاً بررسی شود؛ در صورت وجود خوردگی یا تاب، عملیات سنگ‌زنی یا تعویض انجام گیرد
• پیچ‌های اتصال صفحه فشار به فلای‌ویل با گشتاور مشخص بسته شوند (طبق دفترچه تعمیراتی خودرو، معمولاً بین ۲۵ تا ۳۵ نیوتن‌متر)
• سطح فلای‌ویل و دیسک کاملاً خشک و عاری از روغن یا گریس باشند. وجود مواد لغزنده باعث لغزش دیسک و خرابی زودرس می‌شود

نحوه انتخاب دیسک مناسب

• نوع ماده اصطکاکی باید با توجه به گشتاور موتور، وزن خودرو و سبک رانندگی انتخاب شود
• در خودروهای مجهز به موتور EF7، توصیه می‌شود از دیسک‌های با لنت نیمه‌فلزی یا ترکیبی با مقاومت حرارتی بالا استفاده شود
• وجود فنرهای ضربه‌گیر در دیسک موجب عملکرد نرم‌تر و کاهش ضربه به گیربکس می‌شود

روان‌کاری اجزای متحرک

• بلبرینگ آزادکننده باید با گریس مقاوم در برابر حرارت روان‌کاری شود؛ اما مقدار آن نباید زیاد باشد
• دوشاخه و قیف گیربکس باید قبل از نصب با روغن نازک یا اسپری روان‌کننده تست و تمیزکاری شوند
• در صورت مشاهده خوردگی یا خوردگی داخلی در قیف، تعویض ضروری است

توصیه های عمومی نگهداری

• اجتناب از استفاده طولانی‌مدت از نیم‌کلاچ، خصوصاً در ترافیک یا سربالایی‌ها
• عدم فشار بیش از حد بر پدال کلاچ هنگام رانندگی سریع
• تست دوره‌ای و بازبینی مکانیزم هدایتگر، بلبرینگ و وضعیت دیسک (در هر تعویض روغن یا بازدید عمومی خودرو)

جمع بندی 

سیستم کلاچ خشک تک‌صفحه‌ای با وجود طراحی نسبتاً ساده، نیازمند تنظیم دقیق، مواد مناسب و نگهداری اصولی است. در خودروهای مجهز به گیربکس دستی، این سیستم نقش کلیدی در حفظ پایداری رانندگی، انتقال نرم نیرو و افزایش طول عمر قطعات جانبی مانند گیربکس و پلوس‌ها دارد. شناخت عملکرد، اجزای مهم، علائم خرابی و نکات نگهداری این سیستم نه‌تنها برای مکانیک‌های حرفه‌ای بلکه برای رانندگان حرفه‌ای نیز ضروری است.

با اجرای توصیه‌های تخصصی ارائه‌شده در این مقاله، عمر مفید کلاچ افزایش یافته، هزینه‌های تعمیرات کاهش می‌یابد و تجربه رانندگی نرم‌تر و پایدارتر حاصل می‌شود.